Skip to main content
Tập Sách Nhỏ Thông Điệp Ngày Thế Giới Truyền Thông 2018 (Vatican Media)

ĐGH Phanxicô - Sứ Điệp Ngày Thế Giới Truyền Thông 2018

Anh Chị Em Thân Mến,

Truyền thông là một phần kế hoạch của Thiên Chúa dành cho chúng ta và là một cách thiết yếu để kinh nghiệm được tình bằng hữu. Được tạo dựng nên giống và theo hình ảnh của Đấng Tạo Dựng, chúng ta có thể diễn tả và chia sẻ tất cả mọi điều gì là chân thật, tốt lành, và đẹp đẽ. Chúng ta có thể mô tả những kinh nghiệm của mình và thế giới xung quanh chúng ta, và do đó tạo nên một ký ức lịch sử và sự hiểu biết về các biến cố. Nhưng khi chúng ta đầu hàng sự kiêu ngạo và ích kỷ của mình, thì chúng ta cũng có thể làm méo mó cách mà chúng ta sử dụng khả năng của mình để giao tiếp. Điều này có thể thấy từ những thời xa xưa nhất, trong các câu chuyện kinh thánh về Cain và Abel và Tháp Babel (x. St 4:4-16; 11:1-9). Khả năng để bóp méo sự thật là một vấn nạn của hoàn cảnh của chúng ta, cả trong tư cách các cá nhân và cộng đồng. Mặt khác, khi chúng ta trung thành với kế hoạch của Thiên Chúa, thì truyền thông trở thành một sự thể hiện hiệu quả của việc tìm kiếm đầy trách nhiệm về sự thật của chúng ta và sự theo đuổi điều tốt lành của chúng ta.

Trong thế giới truyền thông và hệ thống kĩ thuật số đang thay đổi nhanh chóng thời nay, chúng ta đang chứng kiến một sự lan tỏa của điều đã trở nên nổi tiếng là “tin giả”. Điều này mời gọi sự suy tư, vốn là lý do vì sao mà tôi quyết định trở lại với Thống Điệp Ngày Thế Giới Truyền Thông năm nay với vấn đề sự thật, một điều đã được nêu lên theo thời gian của các vị tiền nhiệm của tôi, bắt đầu với Đức Giáo Hoàng Phaolô Vi, mà thông điệp năm 1972 của Ngài có chủ đề: “Truyền Thông Xã Hội Phục Vụ Sự Thật”. Bằng cách này, tôi muốn góp phần dấn thân chung của chúng tôi cho việc ngăn chặn loan tin giả và cho việc tái khám phá lại phẩm giá của nghề báo và trách nhiệm cá nhân của các phóng viên để thông truyền sự thật.

1. Điều gì là “giả” về tin giả?

Thuật ngữ “tin giả” đã là chủ đề của nhiều sự bàn luận và tranh cãi. Nói chung, nó có liên quan đến việc phát tán thông tin sai lệch trên trực tuyến hoặc qua kênh truyền thông truyền thống. Tin giả có liên quan đến thông tin sai trái dựa trên dự liệu không tồn tại hoặc bị méo mó nhằm lôi kéo và thao túng đọc giả. Việc phát tán tin giả có thể đóng vai trò mưu ích cho các mục tiêu cụ thể, ảnh hưởng đến các quyết định chính trị, và phục vụ cho những lợi ích kinh tế.

Hiệu quả của tin giả rõ ràng là do bởi khả năng bắt chước tin thật, có vẻ hợp lý. Thứ hai, tin giả nhưng đáng tin cậy này “có phần tiêu đề”, theo một cách mà nó có thể thu hút được sự chú ý của người ta bằng việc chạy theo những trào lưu hấp dẫn và nhữn thành kiến xã hội chung, và khai thác những cảm xúc nhất thời như sự lo lắng, coi thường, giận dữ và thất vọng. Khả năng lan nhanh các tin giả này thường tùy thuộc vào việc sử dụng mang tính thao túng của các mạng lưới xã hội và cách mà chúng hoạt động. Những câu chuyện không có thật có thể lan tỏa quá nhanh chóng đến mức ngay cả những khước từ có thẩm quyền cũng thất bại trong việc ngăn chặn tác hại.

Khó khăn của việc lột mặt nạ và bài trừ tin giả cũng là do bởi sự thật là nhiều người tương tác trong những môi trường kĩ thuật số đồng nhất không thể tác động được trước những cách tiếp cận và ý kiến khác nhau. Do đó thông tin sai lệch phát triển trên một sự vắng bóng của sự đối diện lành mạnh với những nguồn thông tin khác vốn có thể một cách tích cực đang thách đố những thành kiến và tạo ra cuộc đối thoại mang tính xây dựng; thay vào đó, sự lệch lạc này có nguy cơ biến người ta thành những người đồng phạm không sẵn sàng trong việc lan tỏa những ý tưởng lấn loát và thiếu cơ sở. Bi kịch của thông tin sai lệch là nó sẽ hạ thấp uy tín người khác, trình bày họ như những kẻ thù, đến mức biến họ thành quỷ và tạo nên mâu thuẫn. Tin giả là một dấu hiệu của những thái độ bất khoan dung và nhạy cảm thái quá, và chỉ dẫn đến việc làm lan tỏa sự kiêu ngạo và hận thù. Đó là kết quả cuối cùng của điều không thật.

2. Làm thế nào để chúng ta nhận ra tin giả?

Không một ai trong chúng ta có thể cảm thấy được miễn trừ khỏi nghĩa vụ chống lại các kiểu ngụy tạo này. Đây không phải là nhiệm vụ dễ dàng, vì sự lệch lạc thông tin thường dựa trên lối nói cố ý lẩn tránh và gây hiểu lầm cách tinh vi và đôi khi sử dụng cả những cơ chế tâm lý vững vàng. Những nỗ lực đáng khen ngợi đang được thực thi để tạo ra những chương trình giáo dục nhằm giúp con người giải thích và đánh giá thông tin do truyền thông mang lại, và dạy cho họ biết đóng một vai trò tích cực trong việc lột mặt nạ những sự ngụy tạo, hơn là một cách vô tình góp phần vào việc làm lan tỏa thông tin sai lệch. Điều đáng khen ngợi là những sáng kiến mang tính tổ chức và pháp lý nhằm vào việc phát triển những qui định để loại bỏ hiện tượng, để chẳng nói vì về công việc được thực hiện bởi các hãng công nghệ và truyền thông trong việc tuân thủ tiêu chí mới để xác định những căn tính cá nhân đứng phía sau hàng triệu hồ sơ kĩ thuật số.

Nhưng ngăn chặn và xác định cách mà sự lệch lạc thông tin hoạt động cũng mời gọi một tiến trình biện phân sâu sắc và cẩn trọng. Chúng ta cần lột mặt nạ điều có thể được gọi là “xảo thuật của con rắn” đã được những người tự ngụy trang họ sử dụng để tấn công bất cứ lúc nào và nơi nào. Đây là một chiến lược đã được áp dụng bởi “con rắn xảo quyệt” trong Sách Sáng Thế, một kẻ mà, ngay từ buổi bình sinh của nhân loại, đã tạo ra tin giả đầu tiên (x. St 3:1-15), một bản tin đã bắt đầu một lịch sử bi đát của tội lỗi con người, bắt đầu bằng tình trạng huynh đệ tương tàn đầu tiên (x. St 4) và tạo ra trong vô vàn sự dữ khác đã được thực hiện chống lại Thiên Chúa, người thân cận, xã hội và công trình tạo dựng. Chiến lược của “Cha Đẻ Của Những Giả Dối” đầy khéo léo (Ga 8:44) rõ ràng là bắt chước, vốn là một hình thức cám dỗ mang tính lôi kéo và nguy hiểm đang đục khoét con đường của nó để đi vào tâm hồn bằng những luận điệu ngụy tạo và mang tính lôi kéo.

Trong trình thuật về tội đầu tiên, kẻ cám dỗ đã tiếp cận người phụ nữ bằng việc giả vờ là bạn hữu của bà, chỉ quan tâm đến lợi ích của bà, và bắt đầu bằng việc nói một điều chỉ đúng một nửa: "Có thật Thiên Chúa bảo: Các ngươi không được ăn hết mọi trái cây trong vườn không?” (St 3:1). Thực ra, Thiên Chúa chưa bao giờ nói Adam không được ăn từ bất cứ cây nào, mà chỉ từ một cây: “Trái của cây cho biết điều thiện điều ác, thì ngươi không được ăn” (St 2:17). Người phụ nữ đã chỉnh con rắn, nhưng lại để cho chính bản thân bà bị rơi vào qua lời khiêu khích của con rắn: "Trái các cây trong vườn, thì chúng tôi được ăn. Còn trái trên cây ở giữa vườn, Thiên Chúa đã bảo: ‘Các ngươi không được ăn, không được động tới, kẻo phải chết’” (St 3:2). Câu trả lời của bà được diễn tả theo từ ngữ mang tính pháp lý và tiêu cực; sau khi đã lắng nghe theo lời kẻ cám dỗ và để cho bà bị rơi vào bởi tầm nhìn của nó về những dữ kiện, người phụ nữ đã bị lừa. Vì thế bà cần những lời đảm bảo của con rắn: "Chẳng chết chóc gì đâu!” (St 3:4).

“Sự phá hủy” của con rắn sau đó mặc lấy một vẻ bề ngoài của sự thật: “Thiên Chúa biết ngày nào ông bà ăn trái cây đó, mắt ông bà sẽ mở ra, và ông bà sẽ nên như những vị thần biết điều thiện điều ác” (St 3:5). Mệnh lệnh phụ tử của Thiên Chúa, chỉ vì phần ích cho họ, đã bị hạ thấp uy tín bằng sự dụ dỗ mang tính quyến rũ của kẻ thù: “Người đàn bà thấy trái cây đó ăn thì ngon, trông thì đẹp mắt, và đáng quý vì làm cho mình được tinh khôn” (St 3:6). Cảnh tượng kinh thánh này chiếu ánh sáng vào yếu tố quan trọng cho sự suy tư của chúng ta: sẽ không có một thứ theo kiểu là thông tin lệch lạc vô hại; trái lại, tin vào điều giả dối có thể có những hậu quả nghiêm trọng. Ngay cả một sự méo mó có vẻ như nhẹ nhàng về sự thật thì cũng có thể có những hậu quả nghiêm trọng.

Điều đáng quan ngại chính là lòng tham của chúng ta. Tin giả thường đi với việc lan tỏa, phát tán quá nhanh chóng đến nỗi thật khó để dừng lại, không phải vì cảm giác của việc chia sẻ làm động lực cho mạng xã hội, mà vì nó khơi gợi lòng tham không đáy vốn quá dễ dàng nổi lên trong con người nhân loại. Các mục đích kinh tế và mang tính thao túng đang nuôi dưỡng thông tin sai lệch được bắt rễ trong một lòng khao khát quyền lực, một lòng khao khát muốn sở hữu và thưởng thụ, mà sau cùng biến chúng ta thành nạn nhân của một điều gì đó bi đát hơn: sức mạnh mang tính lừa phỉnh của ma quỷ vốn chuyển từ một sự giả dối này đến một sự giả dối khác hòng cướp đi khỏi chúng ta sự tự do nội tâm. Đây là lý do vì sao việc giáo dục sự thật có nghĩa là dạy cho người ta biết cách biện phân, đánh giá và hiểu được những khao khát thẳm và khuynh hướng thẳm sâu nhất, để chúng ta không đánh mất tầm nhìn về điều gì là thiện hảo và sa ngã trước mọi cơn cám dỗ.

3. “Sự thật sẽ giải thoát anh em” (Ga 8:32)

Sự tiêm nhiễm thường trực bởi ngôn ngữ lừa phỉnh có thể mang lấy kết cục là làm tăm tối đời sống nội tâm của chúng ta. Cách nhìn nhận của Dostoevsky là rất mang tính soi sáng trong trường hợp này: “Những người tự gian dối với chính họ và nghe theo sự giả dối của họ thì sẽ đi đến kết cục là họ không thể phân biệt được sự thật ở trong họ, hay ở xung quanh họ, và vì thế đánh mất hết sự tôn trọng đối với chính họ và với người khác. Và khi không có lòng tôn trọng, họ sẽ ngừng yêu thương, và để chiếm lấy và làm phân tán chính bản thân họ mà không có tình yêu thì họ mở lối ra cho các đam mê và những thú vui thấp hèn, và nhận chìm tính tàn bạo của họ vào trong những thói hư của họ, tất cả đều xuất phát từ việc liên tục nói dối người khác và với chính bản thân họ” (Anh Em Nhà Karamazov, II, 2).

Vậy thì làm thế nào để bảo vệ bản thân chúng ta? Phương dược triệt để nhất đối với loại virus của sự giả dối là sự thanh luyện bởi sự thật. Trong Kitô Giáo, sự thật không phải là một thực tại mang tính ý niệm vốn liên hệ đến cách chúng ta phán quyết mọi sự, xác định chúng là thật hay giả. Sự thật không chỉ mang lại ánh sáng cho những điều bị che đậy, “làm tỏ lộ thực tại”, như thuật ngữ Hy Lạp xưa aletheia (từ a-lethès, “không che đậy”) có thể dẫn chúng ta đến việc tin. Sự thật có liên hệ đến toàn bộ đời sống của chúng ta. Trong Kinh Thánh, sự thật đi kèm với nó là cảm thức về sự cổ võ, vững chắc và tin tưởng, như đã được hàm ý bởi từ gốc ‘aman, nguồn gốc của lối diễn tả Amen của chúng ta trong phụng vụ. Sự thật là một điều mà các bạn có thể dựa vào, để không bị vấp ngã. Theo nghĩa liên hệ này, thì chỉ có một Đấng duy nhất đáng tin cậy và có thể dựa vào – Đấng mà tất cả chúng ta có thể cậy dựa – là Thiên Chúa hằng sống. Do đó, Chúa Giêsu có thể nói: “Ta là sự thật” (Ga 14:6). Chúng ta khám phá và tái khám phá sự thật khi chúng ta kinh nghiệm được nó ở trong bản thân chúng ta trong sự trung tín và đáng tin cậy của Đấng yêu thương chúng ta. Chỉ điều này mà thôi mới có thể giải thoát chúng ta: “Sự thật sẽ giải thoát anh em” (Ga 8:32).

Sự tự do thoát khỏi sự giả dối và việc tìm kiếm mối quan hệ: hai thành phần này không thể thiếu nếu lời nói và việc làm của chúng ta muốn là thật, chính đáng, và đáng tin cậy. Để biện phân sự thật, chúng ta cần biện phân mọi sự khích lệ sự hiệp thông và cổ võ điều thiện hảo khỏi bất cứ thứ gì thay vào đó có khuynh hướng tạo cô lập, gây chia rẽ, và chống đối. Do đó, sự thật sẽ không thực sự được nắm bắt khi nó được áp đặt từ bên ngoài như một điều gì không thật là con người, mà chỉ khi nó xuất phát từ những mối quan hệ tự do giữa con người với nhau, từ việc lắng nghe nhau. Chúng ta cũng đừng bao giờ ngừng tìm kiếm sự thật, vì thực ra sự giả dối có thể luôn len lỏi vào, ngay cả khi chúng ta nói ra những điều vốn thật. Một luận điểm không sai lỗi thực ra có thể đặt trên những dữ kiện không thể chối cãi, nhưng nếu nó được sử dụng để làm tổn thương người khác và làm hạ uy tín của người ấy trong mắt người khác, thì dù nó có đúng đến mấy, thì nó cũng không thật. Chúng ta có thể nhận biết sự thật của những lời nói từ hoa trái của chúng: bất cứ khi nào những lời ấy tạo ra những cuộc cãi vã, tạo ra sự chia rẽ, khích lệ sự thoái lui; hoặc, mặt khác, chúng hứa hẹn một sự suy tư chuẩn mực và trưởng thành vốn dẫn đến cuộc đối thoại mang tính xây dựng và những kết quả sinh hoa trái.

4. Hòa bình là tin thật sự

Các phương dược tốt nhất cho những giả dối không phải là những chiến lược, mà là con người: người vốn không tham lam và sẵn sàng lắng nghe, những người thực hiện nỗ lực để tham gia vào cuộc đối thoại chân thành để sự thật có thể xuất hiện; những người được cuốn hút bởi sự tốt lành và nhận trách nhiệm về cách họ sử dụng ngôn ngữ. Nếu trách nhiệm là câu trả lời cho việc phát tán tin giả, thì một sức nặng trách nhiệm đặt trên những đôi vai của những người mà công việc của họ là cung cấp thông tin, đúng hơn, các nhà báo, những người bảo vệ tin. Trong thế giới ngày nay, nghề nghiệp của họ, trong mọi nghĩa, thì không phải là một công việc; đó là một sứ mạng. Giữa tình trạng nuôi dưỡng những sự đảo điên và cơn sốt điên cuồng vì một muỗng kem, thì các nhà báo phải nhớ rằng trọng tâm của thông tin không phải là tốc độ mà bản tin ấy được đăng tải hay việc ảnh hưởng trên người đọc của nó, mà là những con người. Thông tin cho người khác có nghĩa là đào luyện người khác; điều đó có nghĩa là có liên hệ đến đời sống của con người. Đó là lý do vì sao việc đảm bảo tính chính xác của các nguồn và bảo vệ truyền thông là những phương thế đích thực của việc cổ võ sự tốt lành, tạo ra sự tin tưởng, và mở lối cho sự hiệp thông và hòa bình.

Do đó, tôi muốn mời gọi mọi người hãy cổ võ một ngành báo chí vì hòa bình. Qua việc ấy, tôi không có ý nói một kiểu báo chí ủy mị thái quá vốn khước từ nhìn nhận sự hiện hữu cảu những vấn đề nghiêm trọng hay trước những vấn đề mang tính tình cảm. Trái lại, tôi có ý nói đến một nghề báo chí vốn chân thật và chống lại những giả dối, những câu hô hào mang tính hùng biện, và những tiêu đề mang tính mùi mẫn. Một ngành báo chí được tạo ra bởi con người vì con người, là một ngành báo chí phục vụ hết mọi người, đặc biệt là những người – và họ chiếm đại đa số trên thế giới của chúng ta – những người không có tiếng nói. Một ngành báo chí ít tập trung vào những tin nóng hổi hơn là khai thác những nguyên nhân sâu xa của mâu thuẫn, để cổ võ một sự hiểu biết sâu sắc hơn và góp phần tìm kiếm giải pháp của chúng bằng việc đặt mọi thứ vào đúng những qui trình đạo hạnh. Một ngành báo chí dấn thân cho việc đưa ra những thay thế cho tình trạng leo thang những cuộc biểu tình hô hào và tình trạng bạo lực ngôn từ.

Để kết thúc, lấy ý lực từ lời cầu nguyện của Thánh Phanxicô, chúng ta có thể hướng về Sự Thật bằng con người:

Lạy Chúa, xin hãy dùng chúng con như khí cụ bình an của Chúa.
Giúp chúng con nhận ra sự dữ ẩn náu trong một nền truyền thông không xây dựng sự hiệp thông.
Xin giúp chúng con biết bỏ đi sự độc hại khỏi những phán xét của chúng con.
Giúp chúng con biết nói về người khác như những anh chị em của chúng con.
Chúa là Đấng trung tín và đáng tin; xin cho những lời của chúng con là những hạt giống của sự tốt lành cho thế giới:
nơi nào có gáo rú, xin giúp chúng con biết thực hành sự lắng nghe;
nơi nào có sự bối rối, xin giúp chúng con biết gợi sự hòa hợp;
nơi nào có sự mập mờ, xin giúp chúng con biết mang lại sự mạch lạc.
nơi nào có sự loại trừ, xin giúp chúng con biết mang lại tình liên đới;
nơi nào có sự ủy mị, xin giúp chúng con biết mang lại sự tiết độ;
nơi nào có sự hời hợt, xin giúp chúng con biết đặt ra những câu hỏi thật sự;
nơi nào có thành kiến, xin giúp chúng con biết đánh thức sự tin cậy;
nơi nào có sự thù nghịch, xin giúp chúng con biết mang lại sự tôn trọng;
Nơi nào có sự giả dối, xin giúp chúng con biết mang lại sự thật.
Amen.

Làm tại Vatican, 24/01/2018

Đức Giáo Hoàng Phanxicô

Joseph C. Pham (Chuyển ngữ từ Vatican News)