Skip to main content
Đức Giáo Hoàng Phanxicô chào một phụ nữ thổ dân tại Puerto Maldonado, Peru (Vatican Media)

Tóm lược Tông Huấn Querida Amazonia của Đức Giáo Hoàng Phanxicô: Một Giáo Hội với diện mạo Amazon

“Vùng Amazon yêu dấu đứng trước thế giới này với tất cả vẻ huy hoàng của nó, bi kịch của nó và mầu nhiệm của nó”. Do đó Tông Huấn Hậu Thượng Hội Đồng có tên gọi Querida Amazonia bắt đầu.

Ý nghĩa của Tông Huấn

Trong hai điểm đầu tiên (2-4), Đức Giáo Hoàng giải thích “ý nghĩa của Tông Huấn này”, được làm cho phong phú với những tham chiếu đến các văn kiện của các Hội Đồng Giám Mục của các nước hình thành nên vùng Amazon, cũng như là các áng thơ của các nhà thờ tạo nên kết nối với vùng Amazon. Ngài nhấn mạnh rằng những mong muốn “mang lại sự đáp trả của riêng tôi” là Thượng Hội Đồng được triệu tập và giải thích rằng Ngài không có ý thay thế hay nhân đôi Văn Kiện Sau CÙng là điều mà Ngài mời gọi chúng ta đọc “cách đầy đủ”. Đức Giáo Hoàng Phanxicô cầu xin để toàn thể Giáo Hội có thể tự để cho mình được “làm cho phong phú và được thách đố” bởi chính văn kiện này và rằng Giáo Hội tại vùng Amazon có thể nỗ lực để “áp dụng văn kiện”.

Những giấc mơ của Đức Giáo Hoàng Phanxicô về vùng Amazon

Đức Giáo Hoàng Phanxicô chia sẻ “những giấc mơ của Ngài đối với vùng Amazon” (5-7), mà số phận của vùng này phải có liên hệ đến mọi người vì vùng đất ấy cũng là “của chúng ta”. “Bốn giấc mơ lớn” của Ngài do đó được nói lên: một vùng Amazon “đấu tranh vì các quyền của người nghèo”, vùng “vốn duy trì những sự phong phú văn hoá đặc thù của nó”, vùng “hết sức duy trì vẻ đẹp tự nhiên đầy choáng ngợp của nó” và sau cùng, vùng mà các cộng đồng Kitô Hữu “có thể dấn thân đại lượng, nhập thể vào vùng Amazon”.

Một giấc mơ xã hội: Giáo Hội ở cạnh những người bị áp bức

Chương đầu tiên của Tông Huấn Querida Amazonia tập trung vào “giấc mơ xã hội” (8). Chương này nhấn mạnh rằng “một cách tiếp cận mang tính sinh thái thật sự” là “một cách tiếp cận mang tính xã hội” cũng như là, khi tôn trọng “đời sống tốt lành” của những người thổ dân, Ngài cảnh báo về thứ “chủ nghĩa môi trường” chỉ liên quan đến môi trường. Với những cung giọng mạnh mẽ, Ngài nói về “sự bất công và tội ác” (9-14). Đức Giáo Hoàng nhắc lại rằng Đức Benedict XVI đã từng bác bỏ “sự tàn phá môi trường và vùng Amazon”. Những người thổ dân, Đức Giáo Hoàng Phanxicô cảnh báo, đang chịu một “sự chinh phục” về phía cả những thế lực địa phương và bên ngoài. Theo Đức Giáo Hoàng Phanxicô, những hoạt động kinh tế vốn tạo nên sự tàn phá, giết chóc và tham nhũng thì xứng với tên gọi là “bất công và tội ác”. Với Đức Gioan Phaolô II, Ngài nhắc lại rằng tình trạng toàn cầu hoá phải không được trở thành một phiên bản mới của chủ nghĩa thực dân.

Một giấc mơ xã hội: là người nghèo được lắng nghe có liên hệ đến tương lai của vùng Amazon

Khi đối diện với quá nhiều sự bất công, Đức Giáo Hoàng đề nghị rằng chúng ta “cảm thấy phẫn nộ” và rằng chúng ta “xin sự tha thứ” (15-19). Theo Đức Giáo Hoàng Phanxicô, “những mạng lưới liên đới và phát triển” là cần thiết, và Ngài yêu cầu mọi người hãy dấn thân, gồm cả các nhà lãnh đạo chính trị. Sau đó Đức Giáo Hoàng đi sâu vào chủ để “một cảm thức cộng đồng” (20-22). Ngài nhắc lại rằng đối với những dân tộc vùng Amazon, các mối quan hệ con người “được nhận sâu vào trong thiên nhiên bao quanh”. Do đó, Ngài viết, họ kinh nghiệm một “sự mất gốc” thật sự khi họ “bị buộc phải di dân đến các thành thị”.

Một giấc mơ xã hội: là khu vực Amazon trở thành một nơi đối thoại

Phần sau cùng của Chương đầu tiên được dành cho “những tổ chức bị đổ vỡ” (23-25) và cho “đối thoại xã hội” (26-27). Đức Giáo Hoàng bác bỏ sự dữ tham nhũng vốn làm băng hoại Nhà Nước và các hiến pháp của nó. Ngài cũng diễn tả niềm hy vọng là vùng Amazon có thể trở thành một “nơi của đối thoại”, trước hết, với người bé mọn nhất, và để tiếng nói của người nghèo được trở thành “tiếng nói có thẩm quyền nhất” tại vùng Amazon.

Một giấc mơ văn hoá: chăm sóc khối đa diện Amazon

Chương thứ hai được dành để nói về “giấc mơ văn hoá”. Đức Giáo Hoàng Phanxicô ngay lập tức làm rõ rằng “để cổ võ vùng Amazon” thì không có nghĩa là “thuộc địa hoá vùng này về mặt văn hoá” (28). Do đó Ngài dùng một hình ảnh vốn gần gũi với Ngài – “khối đa diện Amazon” (29-32). “Nền thuộc địa hoá hậu hiện đại” cần phải được chống trả, Ngài nói. Đối với Đức Giáo Hoàng Phanxicô, “việc chăm sóc các cội rễ” là khẩn thiết (33-35). Khi trích tông thư Laudato Si và Christus Vivit, Ngài nhấn mạnh rằng “một tầm nhìn mang tính chủ nghĩa tiêu thụ về con người” đang có khuynh hướng “có tác động ngày càng gia tăng trên các nền văn hoá” và điều này có tác động trên hết là nơi người trẻ. Đức Giáo Hoàng mời gọi người trẻ hãy “chịu trách nhiệm về cội rễ của các bạn”, và “khôi phục lại ký ức đã bị hư hoại của các bạn”.

Một giấc mơ văn hoá: một cuộc gặp gỡ liên văn hoá thay vì “một chủ nghĩa dân tộc” khép kín

Sau đó Tông Huấn đi sâu vào “cuộc gặp gỡ liên văn hoá” (36-38). Ngay cả “đối với các nền văn hoá được cho là tiến bộ hơn”, Ngài nhận xét, cũng có thể học từ các dân tộc là những người “đã phát triển một kho tàng văn hoá, khi tương tác với thiên nhiên”. Do đó, sự đa dạng phải không phải là “một bức tường” mà là “một chiếc cầu” vốn bác bỏ “một ‘thứ chủ nghĩa dân tộc’ hoàn toàn khép kín”. Phần sau cùng của chương hai được dành cho chủ đề về “những nền văn hoá đang bị đe doạ, các dân tộc đang lâm nguy” (39-40). Trong bất cứ một dự án nào đối với vùng Amazon, thì lời đề nghị của Đức Giáo Hoàng là việc “cần có sự tôn trọng quyền của các dân tộc”. “Sẽ thật khó để họ không bị ảnh hưởng”, Ngài nói thêm, nếu môi trường mà họ được sinh ra và từ đó họ đã lớn lên “bị phá huỷ”.

Một giấc mơ sinh thái: để hiệp nhất việc chăm sóc môi trường và chăm sóc con người

Chương thứ ba đưa ra “giấc mơ sinh thái” và là chương có liên hệ trực tiếp nhất với Tông Thư Laudato Si. Trong phần giới thiệu (41-42), sự thật là đang tồn tại một mối quan hệ gần gũi giữa con người và thiên thiên tại vùng Amazon được nhấn mạnh. Đức Giáo Hoàng Phanxicô nhấn mạnh rằng việc chăm sóc các anh chị em của chúng ta như Thiên Chúa chăm sóc chung sta là “nền sinh thái đầu tiên mà chúng ta cần”. Chăm sóc môi trường và chăm sóc người nghèo là “không thể tách rời”. Sau đó Đức Giáo Hoàng Phanxicô hướng sự chú ý của Ngài đến “giaacs mơ được tạo từ nước” (43-46). Ngài trích lời Pablo Neruda và những nhà thơ bản địa khác có liên quan đến sức mạnh và vẻ đẹp của vùng Amazon. Qua thơ văn của họ, Đức Giáo Hoàng viết, họ “giúp giải thoát chúng ta khỏi mô thức kĩ trị và tiêu thụ vốn huỷ diệt thiên nhiên”.

Một giấc mơ sinh thái: sự phát triển bền vững tại vùng Amazon

Theo Đức Giáo Hoàng, thật khẩn thiết là “tiếng kêu của vùng Amazon” cần phải được lắng nghe. Ngài nhắc lại rằng sức khoẻ của hành tinh này tuỳ thuộc vào sức khoẻ của vùng này. Ngài viết, có những lợi ích mạnh mẽ vốn không chỉ là lợi ích địa phương, mà thậm chí là lợi ích quốc tế. Do đó, giải pháp không phải là “quốc tế hoá” vùng Amazon; điều cần phát triển là “trách nhiệm về phía các chính phủ quốc gia”. Sự phát triển bền vững, Ngài nói tiếp, đòi hỏi rằng người dân sống ở đó phải luôn được thông tin về các dự án có liên quan đến họ. Theo đó, Ngài hy vọng rằng “một mô hình pháp lý” với “những ranh giới rõ ràng” sẽ được tạo ra.

Do đó Ngài mời gọi chúng ta “đến với tình trạng ngôn sứ về sự chiêm niệm” (53-57). Bằng việc lắng nghe các dân tộc thổ dân, Ngài nhấn mạnh, chúng ta có thể yêu mến vùng Amazon chứ “không chỉ dùng vùng này”; chúng ta có thể tìm thấy ở nơi đó “một động lực thần học, một không gian nơi chính Thiên Chúa tỏ mình và đang dạy dỗ các con trai con gái của Ngài”. Phần cuối của Chương Ba đặt trọng tâm vào “việc giáo dục và các thói quen sinh thái” (58-60). Đức Giáo Hoàng chỉ ra rằng nền sinh thái không phải là chủ đề mang tính kĩ thuật, mà nó bao hàm “cả chiều kích giáo dục”.

Một giấc mơ giáo hội: để phát triển một Giáo Hội với diện mạo Amazon

Chương cuối cùng là chương dài nhất và được dành “cách trực tiếp hơn” đối với các vị mục tử và các thành phần tín hữu của Giáo Hội Công Giáo. Tâm điểm của Chương này là “giấc mơ giáo hội”. Đức Giáo Hoàng mời gọi chúng ta “phát triển một Giáo Hội với diện mạo Amazon” qua “việc loan báo truyền giáo lớn lao” (61), một “thông điệp vốn cần được lắng nghe tại vùng Amazon” (62-65). Một “thông điệp mang tính xã hội” thì chưa đủ theo Đức Giáo Hoàng. Những dân tộc này có “quyền được nghe Tin Mừng”, bằng không, “mọi tổ chức giáo hội sẽ trở thành” một Tổ Chức Phi Chính Phủ (NGO).

Một phần chính sau đó được dành cho việc hội nhập văn hoá. Khi tham chiếu Gaudium et Spes, Ngài nói về “hội nhập văn hoá” (66-69) như là một tiến trình vốn mang lại “sự thành toàn dưới ánh sáng của Tin Mừng” điều tốt lành vốn đã tồn tại trong các nền văn hoá Amazon.

Một giấc mơ giáo hội: một sự hội nhập văn hoá mới của Tin Mừng vào vùng Amazon

Sau đó Đức Giáo Hoàng hướng cái nhìn của Ngài cách sâu sắc hơn vào “các nẻo đường của sự hội nhập văn hoá tại vùng Amazon” (70-74). Các giá trị hiện có nơi các cộng đồng dân tộc bản địa, Ngài viết, cần phải được xét đến “trong tiến trình phúc âm hoá”. Do đó, trong hai đoạn kế tiếp, Ngài tập trung vào “sự hội nhập văn hoá mang tính xã hội và thiêng liêng” (75-76). Đức Giáo Hoàng nhấn mạnh rằng, trước tình trạng nghèo mà trong đó nhiều người đang sống tại vùng Amazon đang trải qua, thì sự hội nhập văn hoá cần phải có “một dấu ấn đậm nét xã hội”. Tuy nhiên, đồng thơi, chiều kích xã hội cần phải được tháp nhập vào “chiều kích thiêng liêng”.

Một giấc mơ xã hội: việc đi vào các Bí Tích đối với mọi người, đặc biệt là người nghèo

Sau đó Tông Huấn chỉ ra “những điểm khởi đầu đói với sự thánh thiện Amazon” (77-80) vốn không cần phải sao chép “những khuôn mẫu du nhập từ những nơi khác”. Ngài nhấn mạnh rằng “việc chọn một biểu tượng mang tính thổ dân là khả thể một cách nào đó, mà không nhất thiết phải coi đó như là ngẫu tượng”. Thật khả thi khi sử dụng “một yếu tố thần thoại đi kèm với ý nghĩa thiêng liêng”, Ngài nói, mà không nhất thiết coi đó là “sai lỗi của dân ngoại”. Điều tương tự áp dụng đối với một số lễ hội mang tính thổ dân là những điều, ngay cả khi những lễ hội này đòi hỏi “một tiến trình thanh tẩy”, “có ý nghĩa thánh thiêng”.

Một giấc mơ giáo hội: hội nhập văn hoá phụng vụ

Một thông điệp quan trọng khác trong Tông Huấn Querida Amazonia là về việc hội nhập văn hoá phụng vụ (81-84). Đức Giáo Hoàng nhấn mạnh rằng Công Đồng Vatican II đã mời gọi một nỗ lực “hội nhập văn hoá phụng vụ nơi các dân tộc thổ dân”. Ngoài ra, Ngài nhắc lại trong một ghi chú chân trang là trong Thượng Hội Đồng “một đề xuất phát triển ‘một nghi lễ Amazon’” đã xuất hiện. Các Bí Tích, Ngài nói, “cần phải được rộng mở, đặc biệt là đối với người nghèo”. Giáo Hội, Ngài nói thêm, khi nhắc lại Amoris Laetitia không thể tự biến mình thành một “trạm thu phí”.

Một giấc mơ giáo hội: việc phái các nhà thừa sai đến vùng Amazon

Kết nối điều này với chủ đề “hội nhập các hình thức mục vụ” (85-90) là điều mà Giáo Hội phải có “một sự đáp trả can đảm”. Theo Đức Giáo Hoàng, “một sự cử hành Thánh Thể thường xuyên hơn”, phải được đảm bảo. Theo đó, Ngài nhắc lại, thật quan trọng để “quyết định điều gì là cụ thể nhất đối với một linh mục”. Các câu trả lời, như người ta thấy, là nơi Bí Tích Truyền Chức Thánh vốn cho phép vị linh mục trở thành người cử hành duy nhất đối với Thánh Thể. Do đó, làm sao điều này khả thể “để đảm bảo sứ vụ linh mục này” ở những vùng xa xôi hẻo lánh? Đức Giáo Hoàng Phanxicô mời gọi tất cả các giám mục, đặc biệt tại Châu Mỹ La Tinh, “hãy đại lượng hơn” trong việc khích lệ những người “cho thấy ơn gọi thừa sai” để chọn vùng Amazon và mời họ đánh giá việc đào luyện linh mục.

Một giấc mơ giáo hội: việc nuôi dưỡng sự tham dự của hàng giáo dân nơi các cộng đồng

Sau khi nói về các Bí Tích, Querida Amazonia đi sâu vào “các cộng đồng đầy sự sống” (91-98) mà trong đó người giáo dân phải nhận lãnh “các trọng trách”. Đối với Đức Giáo Hoàng Phanxicô, thực vậy, không phải là vấn đề “về việc sắp xếp một sự hiện diện nhiều hơn của các vị thừa tác được thụ phong”. Ngài gọi đây là một mục tiêu “hẹp” nếu nó không thành công trong việc làm thức tỉnh “đời sống mới nơi các cộng đồng”. Do đó, “các việc phục vụ giáo dân” mới được kêu gọi. Chỉ qua “một sự tham dự tích cực của hàng giáo dân”, Ngài nhắc lại, thì Giáo Hội mới có thể đáp trả được “những thách đố tại vùng Amazon”. Theo Đức Giáo Hoàng Phanxicô, những người thánh hiến có một vai trò đặc biệt để thực thi. Đồng thời, Ngài nhắc nhớ chúng ta về vai trò của các cộng đồng nền tảng là những nơi bảo vệ các quyền xã hội. Đặc biệt, Ngài khích lệ các hoạt động của REPAM và “các đội thừa sai du mục”.

Một giấc mơ giáo hội: những vị trí mới đối với phụ nữ, nhưng không có chuyện giáo sĩ hoá

Một phần của văn kiện được dành cho “sức mạnh và ơn ban của phụ nữ” (99-103). Đức Giáo Hoàng Phanxicô nhìn nhận rằng tại vùng Amazon một số cộng đồng chỉ được nuôi dưỡng “vì sự hiện diện của các phụ nữ mạnh mẽ và đại lượng”. Sau đó Ngài cảnh báo về việc giảm thiểu “Giáo Hội thành những tổ chức mang tính chức năng”. Nếu đó là vấn đề, thì phụ nữ chỉ được trao cho một vai trò đến nay khi họ đi vào Phẩm Trật Thánh. Theo Đức Giáo Hoàng Phanxicô, việc giáo sĩ hoá phụ nữ phải bị bác bỏ, và thay vào đó, một sự đóng góp phái nữ giúp cho “sự mạnh mẽ dịu dàng của Mẹ Maria” được hiện diện là chấp nhận được. Do đó Ngài khích lệ việc tạo ra những việc phục vụ mới mang tính nữ giới mà – với sự nhìn nhận công khai của vị giám mục – cho phép họ đi vào những quyết định có ảnh hưởng nơi cộng đồng.

Một giấc mơ giáo hội: Các Kitô Hữu cùng nhau chiến đấu để bảo vệ người nghèo tịa vùng Amazon

Theo Đức Giáo Hoàng, “khi mở rộng những chân trời ra khỏi những mâu thuẫn” (104-105) là một điều phải làm cũng như là cho phép vùng Amazon thách đố chúng ta “trổi vượt những cách tiếp cận giới hạn…bị mắc kẹt trong những cách tiếp cận nửa vời”. Do đó Chương Bốn khép lại với chủ đề “sự sống chung mang tính đại kết và liên tôn” (106-110). Đức Giáo Hoàng mời gọi người tín hữu hãy “tìm các dịp để đấu tranh cùng nhau?” Đức Giáo Hoàng Phanxicô đặt câu hỏi. “Làm thế nào chúng ta có thể không cầu nguyện và làm việc cùng nhau, bên cạnh nhau, để bảo vệ người nghèo ở vùng Amazon?”

Phó thác vùng Amazon và các dân tộc vùng này cho Mẹ Maria

Đức Giáo Hoàng Phanxicô kết thúc Tông Huấn Querida Amazonia với một lời cầu nguyện với Mẹ Vùng Amazon (111). “Lạy Mẹ, xin hãy nhìn đến người nghèo của vùng Amazon”, Ngài cầu nguyện, “vì ngôi nhà của họ đang bị phá huỷ bởi những lợi ích nhỏ nhen…Xin chạm vào tâm hồn của những người quyền thế, vì, ngay cả khi chúng con cảm thấy giờ ấy là quá trễ, thì Mẹ vẫn có thể cứu được điều gì vẫn đang sống”.

Joseph C. Pham (Vatican News)